Toruń musi mieć uniwersytet!

Inicjatywa powołania uniwersytetu w Toruniu już w lutym 1945 r., zaledwie w kilka dni po wyzwoleniu miasta spod okupacji niemieckiej, wyszła od dr. Henryka Świątkowskiego, delegata rządu, a następnie wojewody pomorskiego i szybko uzyskała szerokie wsparcie społeczne. Jednymi z najważniejszych argumentów za powstaniem uczelni była repolonizacja ziem uprzednio poddawanych intensywnej germanizacji, a także wyrównanie strat dla polskiej kultury i nauki powstałych w wyniku likwidacji uniwersytetów w Wilnie i Lwowie.

Dekret z 24 sierpnia 1945 r. powoływał do życia uczelnię dwuwydziałową z Wydziałami: Humanistycznym i Matematyczno-Przyrodniczym, wkrótce rozszerzoną o Wydział Prawno-Ekonomiczny oraz Wydział Sztuk Pięknych. Pierwszym rektorem uczelni został prof. Ludwik Kolankowski.

Pomimo ogromnych trudności materialnych, lokalowych i kadrowych zapisy na studia na UMK rozpoczęły się już 3 października 1945 r., pierwsze wykłady – profesorów Tadeusza Czeżowskiego i Stefana Srebrnego – odbyły się 24 listopada, zaś uroczysta inauguracja pierwszego roku akademickiego miała miejsce 5 stycznia 1946 r. Funkcjonowało wówczas 76 katedr, zatrudniających prawie 130 pracowników nauki. Immatrykulowano około 1600 studentów.

Mimo wyzwań narzuconych przez realia polityczne i gospodarcze powojennej Polski, Uniwersytet dynamicznie rozwijał się w pierwszych latach swojego istnienia. Wyremontowane zostały budynki otrzymane od miasta, nierzadko zdewastowane, m.in. Collegium Maius oraz Collegium Minus, powstały także pierwsze pawilony Obserwatorium Astronomicznego w podtoruńskich Piwnicach.

Wyzwaniem dla nowej uczelni było skompletowanie kadry naukowej. Dzięki działaniom rektora Ludwika Kolankowskiego do kadry profesorów wileńskich i lwowskich dołączali kolejni, między innymi przybyli z Warszawy, Krakowa i Poznania. W rezultacie w pierwszym roku działania Uniwersytetu kadra liczyła ponad 50 profesorów, co pozwoliło na obsadzenie większości katedr.

Już po trzech latach studia na UMK prowadzono na 22 kierunkach, liczba studentów przekroczyła 3100. Rozpoczęło się normalne życie naukowe, odbywały się konferencje i zjazdy, przeprowadzano doktoraty i habilitacje, trwały wykłady dla słuchaczy spoza uniwersytetu, a uczelnia włączała się aktywnie w życie kulturalne miasta.

Okres stalinizmu i odwilż październikowa

Lata 1949-1956 należały do najtrudniejszych w całej historii UMK. W związku z wdrażaniem "socjalistycznej idei uniwersytetu", a w rzeczywistości narzucaniem modelu radzieckiego, odebrano szkołom wyższym jakąkolwiek samorządność, poddano je ścisłej kontroli politycznej, rozpoczęto koncentrację kadr – zwłaszcza z nauk humanistycznych i społecznych – w ośrodkach centralnych, wreszcie wprowadzono na wielką skalę trzyletnie studia zawodowe (I stopnia). 
Skutki tej polityki okazały się katastrofalne dla Wydziału Prawa, zlikwidowanego w 1953 r. oraz Wydziału Humanistycznego, na którym zamknięto 12 spośród 14 kierunków studiów, a wyposażenie i z trudem zgromadzony księgozbiór przekazano innym uczelniom. W 1955 roku na uczelni kształciło się zaledwie 1176 słuchaczy – najmniej w całych dziejach uniwersytetu.

Okres październikowej odwilży pozwolił na przywrócenie do pracy odsuniętych wcześniej profesorów oraz wznowienie (w niektórych wypadkach jedynie chwilowe) części zlikwidowanych kierunków, a także reaktywację Wydziału Prawa. Z początkiem lat 60. stworzona została oferta dla studentów wieczorowych i zaocznych. W rezultacie po 20 latach istnienia UMK kształcił 4800 osób, ustanawiając tym samym nowy rekord.

W początkach lat 60. ożywiły się także kontakty z zagranicą, przede wszystkim w naukach ścisłych, czego potwierdzeniem stały się m.in. pierwsze doktoraty honoris causa UMK dla zagranicznych uczonych. Pierwszym doktorem honorowym został w czerwcu 1959 r. szwedzki astronom prof. Bertil Lindblad.

Rok kopernikański i dynamiczny rozwój uczelni

Przypadające w 1973 r. obchody 500-lecia urodzin patrona uczelni były z wielu powodu przełomowe dla Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Rok kopernikański przyniósł zacieśnienie współpracy między UMK a innymi uczelniami, zarówno polskimi, jak i światowymi.

Kulminacją obchodów było oficjalne otwarcie bielańskiego miasteczka akademickiego 2 października 1973 r.

Oprócz powstania kampusu, zawierającego m.in. Rektorat, Aulę oraz Bibliotekę Uniwersytecką, inwestycje objęły również rozbudowę ośrodka radioastronomii w Piwnicach, gdzie w 1977 r. ukończona została budowa radioteleskopu RT3. 

W tym okresie nastąpił również znaczący rozwój oferty edukacyjnej UMK. W 1968 r. powstał Instytut Ekonomiczny (od 1978 r. Wydział Nauk Ekonomicznych), otwarto także szereg nowych kierunków: filologię germańską (1972), pedagogikę (1973), bibliotekoznawstwo (1975), archeologię Polski (1976) i rozwinięto program studiów zaocznych i podyplomowych. W rezultacie gwałtownie zaczęła rosnąć liczba osób studiujących, zbliżając się do poziomu 10 tysięcy.

Uniwersytet u progu przemian ustrojowych

Przemiany polityczne i społeczno-ekonomiczne po 1989 r. oznaczały dla szkolnictwa wyższego w Polsce ogromne poszerzenie autonomii, a zarazem radykalną zmianę zasad funkcjonowania, w tym zwłaszcza finansowania – i to zarówno działalności podstawowej, jak i prac badawczych. Pojawiła się prawie dotąd nieznana konkurencja w zabiegach o środki, otworzyło się pole dla inicjatyw jednostkowych i zespołowych.

Rozbudowana została infrastruktura uczelni. Ukończono budowę gmachu Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania. W listopadzie 1994 r. został w Piwnicach uruchomiony radioteleskop RT4 o średnicy 32 m, największy obiekt tego typu w Polsce i jeden z największych w Europie.

W tym okresie nastąpiła również komputeryzacja uczelni oraz stworzenie w Toruniu sieci światłowodowej pod kierownictwem Uniwersyteckiego Centrum Technologii Sieciowych.

Bardzo istotne zmiany zaszły w strukturze organizacyjnej. W 1993 r. liczba wydziałów wzrosła do dziewięciu. Dawny Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii podzielono na trzy nowe Wydziały: Chemii, Fizyki i Astronomii oraz Matematyki i Informatyki. Z kolei z Wydziału Humanistycznego wyłonił się Wydział Nauk Historycznych. W 1997 r. na Wydziale Fizyki i Astronomii zostało utworzone Centrum Astronomii, które zintegrowało istniejący dotąd Instytut Astronomii z Katedrą Radioastronomii. Obowiązki dyrektora Centrum objął prof. Aleksander Wolszczan, członek Polskiej Akademii Nauk. We wrześniu 1999 r. rozpoczął działalność kolejny, 10. już Wydział: Filologiczny, utworzony z instytutów i katedr filologicznych obecnego Wydziału Humanistycznego.

Dzięki zwiększeniu limitów przyjęć oraz znacznemu poszerzeniu oferty edukacyjnej do 31 kierunków i 80 specjalności liczba studentów dynamicznie rosła na przestrzeni lat 90. – od ok. 8 tysięcy w 1990 r. do blisko 30 tysięcy w 1998 r.

Na mocy podpisanego w 1998 r. kontraktu z Komisją Europejską w Brukseli UMK rozpoczął współpracę międzynarodową w ramach programu SOCRATES/ERASMUS. Uniwersytet dołączył również do wielu międzynarodowych programów badawczych oraz zawarł umowy z 40 placówkami naukowymi w różnych krajach.

UMK w nowym stuleciu

Potwierdzeniem wysokiej rangi uczelni było utworzenie w 2001 r. Krajowego Laboratorium Fizyki Atomowej, Molekularnej i Optycznej – międzyuczelnianej jednostki badawczej mającej na celu umożliwienie prowadzenia w Polsce doświadczalnych badań na światowym poziomie z zakresu fizyki atomowej, molekularnej i optycznej.

Wielkim wydarzeniem w dziejach uczelni była fuzja z Akademią Medyczną im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy. Po zatwierdzeniu projektu przez Sejm i Senat uchwała włączająca AM do UMK weszła w życie 24 listopada 2004 r. Dotychczasowe Wydziały: Lekarski, Farmaceutyczny i Nauk o Zdrowiu utworzyły Collegium Medicum UMK. W ten sposób zgodnie z koncepcją swoich założycieli uniwersytet stał się uczelnią szerokoprofilową na wzór uniwersytetów przedwojennych.

Pierwsze lata nowego wieku przyniosły również intensywną rozbudowę infrastruktury. W roku 2011 zostało oddane do użytku Collegium Humanisticum, natomiast Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej powiększył się o jedyne w Polsce Centrum Optyki Kwantowej. W 2012 r. zakończyła się budowa Interdyscyplinarnego Centrum Nowoczesnych Technologii z unikatowym tomografem funkcjonalnym jądrowego rezonansu magnetycznego (fMRI). W 2015 r. natomiast w Instytucie Fizyki uruchomiono pierwszy polski optyczny zegar atomowy, najdokładniejsze urządzenie do pomiaru czasu w tej części świata.

W kolejnych latach oferta UMK powiększyła się o dwa kluczowe kierunki: psychologię, weterynarię i stomatologię. W ślad za ich utworzeniem podążył rozwój bazy naukowo-dydaktycznej. W 2022 r. Instytut Psychologii zyskał nową siedzibę, co ciekawe i wyjątkowe – w dużej mierze zaprojektowaną przez jego społeczność. Rok później otwarto Instytut Medycyny Weterynaryjnej, w którym znalazły się m.in. klinika dla koni, przychodnia dla małych zwierząt domowych i stanowiska dla zwierząt hodowlanych.

Inwestycje objęły również bydgoską część uniwersytetu, a do najważniejszych należą rozbudowa Szpitala Uniwersyteckiego nr 2 im. dr. Jana Biziela oraz budowa Centrum Stomatologii.

Do przełomowych momentów w historii UMK należy uzyskanie w 2019 r. statusu uczelni badawczej w ramach ministerialnego konkursu Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza. W tym elitarnym gronie znalazło się jedynie dziesięć ośrodków akademickich w Polsce. Od lipca 2020 r. Uniwersytet jest także pełnoprawnym członkiem europejskiego konsorcjum Young Universities for the Future of Europe (YUFE), co istotnie zwiększa możliwość odbycia przez studentów części cyklu kształcenia w ośrodkach europejskich i uzyskania dyplomu, który będzie uznawany w całej Europie.

Dokument będzie potwierdzał nie tylko uzyskane umiejętności akademickie, ale również mobilność, znajomość języków obcych, zrealizowane szkolenia zawodowe, zdobyte doświadczenia oraz wolontariat na rzecz społeczności lokalnej.

*Na podstawie publikacji "Uniwersytet Mikołaja Kopernika – Informator"